Ochrona danych osobowych stała się w ostatnim czasie jednym z głównych tematów. Na każdym kroku podkreśla się, jak ważne jest zabezpieczenie swoich danych i zewsząd trafiają do nas coraz to nowe, dodatkowe lub ulepszone sposoby na ustrzeżenie się przed potencjalną ich kradzieżą. Jednym z wariantów takiej ochrony jest zastrzeżenie numeru PESEL. Z tego artykułu dowiesz się dlaczego ochrona numeru PESEL jest tak ważna i dlaczego warto zastrzec swój PESEL.
Dlaczego ochrona numeru PESEL jest ważna?
Przez wiele lat brakowało w ustawodawstwie polskim skutecznych sposobów na ochronę pewnych danych osobowych w sieci. Łatwo jest znaleźć kogoś po imieniu i nazwisku – sami zresztą chętnie podajemy te informacje do wiadomości publicznej, chociażby udostępniając je na portalach społecznościowych.
Nie jest też rzadkością dzielenie się numerem telefonu czy adresem mailowym a nawet swoim adresem zamieszkania. Ciężko bowiem utrzymać jakiekolwiek relacje społeczne bez ujawnienia tych danych. Ba! Niemożliwym jest już teraz założenie bez nich konta na Facebooku czy portalu X albo skorzystanie z usług Spotify.
Są jednak takie dane osobowe, których używanie nie jest nam na co dzień potrzebne. Wykorzystujemy je tylko w określonych sytuacjach – nie rozmawiamy o nich w pracy ani poza nią, nie ujawniamy ich przy kasie w markecie ani wtedy, gdy pożyczamy cukier od sąsiada z parteru. Czy ktokolwiek bowiem usłyszał kiedyś w luźnej rozmowie: “Słuchaj, a ten twój PESEL…”?
Jednak statystyki nie kłamią – już w 2019 roku, powołując się na dane opublikowane przez “Rzeczpospolitą”, ponad 20% obywateli padło ofiarą kradzieży tożsamości przynajmniej raz.
Przestępcy żerują na roztargnieniu i niewiedzy – nierzadko również na emocjach – zarówno dorosłych jak i dzieci i młodzieży. Za częsty cel obierają sobie seniorów.
Po wielu latach starań, Ministerstwo Cyfryzacji udostępniło w 2023 roku narzędzie, za pomocą którego każdy obywatel może zabezpieczyć swój PESEL i – nawet jeśli zostanie skradziona jego tożsamość – uchronić się przed poważnymi konsekwencjami prób jego bezprawnego użycia.
Czym jest kradzież tożsamości?
Kradzież tożsamości jest bardzo realnym i bardzo niebezpiecznym zjawiskiem – była od zawsze.
W czasach, w których Internet nie był jeszcze wcale taki powszechny a telefon (sztuk jeden) wisiał na kablu w prawie każdym domostwie – ale już niekoniecznie w każdej kieszeni – pozyskanie niektórych cudzych danych osobowych było znacznie trudniejsze. Ale nie niemożliwe.
Dużo mówi się jednak o tym, że dziś kradzież tożsamości staje się coraz częściej odnotowywanym faktem, swego rodzaju przykrą nagminnością. Przestępcy sprawnie wykorzystują możliwości cyberprzestrzeni i szybki rozwój sieci, uderzając w innych jej użytkowników. Do osiągnięcia własnych, niecnych celów posługują się różnymi mniej lub bardziej wyszukanymi metodami, wśród których za przykład można podać chociażby phishing.
Fałszerstwo tożsamości (możemy się też spotkać z terminem “defraudacja tożsamości”) jest działaniem celowym, polegającym na posługiwaniu się cudzymi danymi osobowymi (w tym także numerem PESEL), mającym w swym założeniu osiągnięcie korzyści majątkowych.
Warto podkreślić, że kradzież tożsamości kwalifikowana jest jako występek, który można ścigać na podstawie art. 190a §2 Kodeksu Karnego. Przestępcom grozi w takim przypadku kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy aż do 8 lat. Stawka ta rośnie w przypadku, gdy osoba pokrzywdzona podejmuje próbę samobójczą podyktowaną wspomnianą kradzieżą – wówczas art. 190a §3 K.K. przewiduje karę pozbawienia wolności od 2 do 15 lat.
Regulacje prawne dotyczące zastrzeżenia numeru PESEL
Wprowadzona pod koniec roku 2023 nowa funkcja aplikacji mObywatel oraz strony mObywatel.gov.pl jest prawdziwą rewolucją w zakresie ochrony danych osobowych każdego z nas. Daje ona możliwość samodzielnego zastrzeżenia i cofnięcia zastrzeżenia numeru PESEL w dowolnym momencie i według indywidualnych potrzeb.
Czynności tych można również dokonać offline, udając się do odpowiedniego Urzędu Gminy.
Rewolucyjność wdrożonych zmian opiera się jednak w połowie również (a może nawet przede wszystkim) na włączeniu w życie obowiązujących od 1. czerwca 2024 przepisów kierowanych do różnych instytucji świadczących usługi obywatelom RP, a dokładnie:
- instytucji finansowych: banki, instytucje płatnicze, SKOK-i oraz kredytodawcy (czyli np. instytucje pożyczkowe),
- notariuszy,
- operatorów telekomunikacyjnych.
Wymienione wyżej jednostki mają teraz bezwzględny obowiązek sprawdzania statusu numeru PESEL każdorazowo przy wykonywaniu określonych czynności w ramach oferowanych przez siebie świadczeń.
Instytucje objęte znowelizowanymi przepisami czekają dotkliwe skutki w przypadku niewywiązania się z obowiązku weryfikacji statusu numerów PESEL. Mowa tutaj konkretnie o karach finansowych ale również o stratach pieniężnych, w obliczu udzielenia kredytu lub pożyczki osobie podszywającej się w momencie, gdy pokrzywdzony miał w czasie wypełniania w.w. usługi zastrzeżony numer PESEL.
Kto musi sprawdzać czy PESEL jest zastrzeżony?
Korzyści z zastrzeżenia numeru PESEL jest naprawdę wiele a funkcja ta znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa, którym sami możemy objąć własne dane osobowe.
W dużym skrócie, najważniejsze co zyskujemy poprzez zastrzeżenie numeru PESEL, to przede wszystkim prewencyjna ochrona przed skutkami kradzieży tożsamości.
Poniżej przedstawiamy konkretne obowiązki naniesione na wyżej wspomniane instytucje, których wcześniej żadne z nich nie miały.
Instytucje finansowe
Instytucje finansowe muszą – w związku ze zmianami przepisów – sprawdzać status numeru PESEL w przypadku:
- próby zawarcia umowy o rachunku oszczędnościowymi lub koncie osobistym,
- próby zawarcia umowy o świadczeniu usługi płatniczej (w przypadku, gdy chodzi o pożyczanie środków),
- próby zawarcia umowy o kredyt, pożyczkę lub leasing,
- próby modyfikacji umów o kredyt, pożyczkę lub leasing.
Instytucje finansowe nie mogą wypłacić gotówki – zakładając, że numer PESEL jest zastrzeżony – w przypadku, gdy osoba próbuje jednorazowo lub w seriach (w ciągu jednego dnia) wypłacić równowartość sumy trzech minimalnych wynagrodzeń za pracę.
Jeżeli instytucja finansowa podejmie którąkolwiek z tych czynności w momencie, gdy właściciel danych osobowych ma zastrzeżony numer PESEL – nie może wówczas żądać od tegoż właściciela należności wynikającej z zawartej umowy.
Co ważne, w takich scenariuszach instytucje nie mogą też skorzystać z pomocy firm windykacyjnych.
Notariusze
Notariusz nie może wykonać serii usług – dla/w imieniu osoby fizycznej – gdy numer PESEL danego podmiotu jest zastrzeżony.
Wśród czynności zabronionych znalazły się:
- nabycie, zbycie lub obciążenie nieruchomości a także udziału w nieruchomości,
- ustanowienie prawa użytkowania wieczystego lub udziału w nim,
- ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu lub udziału w nim,
- sporządzenie pełnomocnictwa do nabycia, zbycia lub obciążenia nieruchomości a także udziału w nieruchomości,
- sporządzenie pełnomocnictwa do ustanowienia prawa użytkowania wieczystego lub udziału w nim,
- sporządzenie pełnomocnictwa do ustanowienia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu lub udziału w nim.
Ewentualne dokumenty sporządzone w sytuacji, gdy osoba pełniąca rolę podmiotu fizycznego nazwanego w tych dokumentach ma zastrzeżony numer PESEL, nie mają mocy prawnej.
Operatorzy telekomunikacyjni
Operatorzy telekomunikacyjni, czyli firmy działające w sektorze technologii przesyłania informacji i infrastruktury komunikacyjnej (potocznie nazywane też telekomami), mają bezwzględny obowiązek sprawdzania statusu numeru ewidencyjnego PESEL każdego klienta w przypadku, gdy otrzymują prośbę o wydanie kopii lub wtórnika karty SIM.
Taką samą powinność mają w sytuacji, gdy prośba dotyczy karty eSIM, czyli cyfrowego odpowiednika zwykłej karty SIM.
W tym miejscu warto przypomnieć, że w myśl ustawy antyterrorystycznej z lipca 2016 roku, wprowadzony został w Polsce obowiązek rejestrowania numerów telefonu. Każdy aktywny numer jest zatem przypisany albo do konkretnej firmy albo – co nas w tym kontekście interesuje bardziej – do osoby fizycznej.
Jeśli dany numer widnieje w wykazie jako “zamrożony” – co może być podyktowane między innymi zastrzeżonym numerem PESEL – firma powinna odrzucić prośbę o wydanie duplikatu karty lub jej wirtualnej wersji.
Korzyści z zastrzeżenia numeru PESEL
Podsumowując całą kwestię możliwości zastrzeżenia numeru PESEL, tego czy warto to zrobić i czy wiążą się jakieś konsekwencje z jego nie zastrzeżeniem – argumentów “za” mamy naprawdę dużo.
Chcemy podkreślić, że dzięki zastrzeżeniu numeru PESEL zapewniamy sobie ochronę przed potencjalną kradzieżą tożsamości i jej skutkami – nie tylko finansowymi ale też prawnymi czy emocjonalnymi. Ma to tym większe znaczenie, że z każdym rokiem liczba prób wykorzystania skradzionych danych osobowych rośnie.
Jak wynika z informacji opublikowanych przez Związek Banków Polskich – co 40 minut ktoś, kto posługuje się skradzionymi danymi (w tym numerem PESEL) próbuje wyłudzić pieniądze z banku. Raport wskazuje też, że tylko w 1. kwartale roku 2024 doszło do aż 3000 takich prób. Jest to wynik rekordowy w porównaniu do danych z ostatnich lat.
Pamiętajmy, że numer PESEL można zastrzec w dowolnej chwili – tak samo szybko jak i cofnąć to zastrzeżenie, na przykład w razie potrzeby załatwienia spraw w banku, u notariusza czy u operatora telekomunikacyjnego.
Zastrzeżenia numeru PESEL można dokonać osobiście w urzędzie, poprzez stronę mObywatel.gov.pl a także przez aplikację mObywatel. Jeśli chcesz skorzystać z opcji zastrzeżenia numeru PESEL za pomocą aplikacji mObywatel, tutaj znajdziesz instrukcję krok po kroku.
